[Up]

Kiaspeca lingvo estas Esperanto?

Jen pli teknika priskribo por tiuj kiuj interesiĝas pri Esperanto
de lingvistika vidpunkto.

La fonema repertuaro de Esperanto konsistas el 23 konsonantoj kaj 5
vokaloj. Ĉiuj ĉi fonemoj ekzistas en la skota kaj en skotaj
dialektoj de la angla (ne ĉiuj tamen ekzistas en anglaj kaj usonaj
dialektoj de la angla). Segmentolongo foneme ne signifas ion.

Akcento laǔregule estas metita sur la antaǔlasta silabo de ĉiu
plursilaba vorto. Najbaraj vokaloj estas konsiderataj kiel apartaj
silaboj. Kelkfoje okazas akcento aliloke por emfazi certan morfemon
de vorto por pliklarigi la signifon. Duagradaj akcentoj povas ĉeesti
en pli longaj vortoj. Akcento estas indikita per laǔto prefere ol
per piĉo.

Deklaraj kaj demandaj frazoj tendencas havi malsamajn intonaciojn,
samkiel ĉe la plimulto de eǔropaj lingvoj. Laǔsegmente malsamaj
tonoj ne havas signifon.

Tipologie, Esperanto estas grandparte aglutina, kiel ekz. la svahila,
la turka aǔ la keĉua, pro tio ke ĉiu afikso havas konstantan
signifon. Tamen, ĉar ĉiu afikso povas uziĝi memstare kiel radiko
kaj kelkfoje eĉ kiel vorto, tio signifas ke la lingvo ankaǔ havas
izolecan econ. La kvanto de ligitaj morfemoj kaj aliaj trajtoj kiuj
tipe apartenas al fleksia lingvo estas strikte limigitaj en Esperanto.

Esperanto estas akuzativa lingvo, kiu eksplicite markas objektojn
per kazofino kie eblas. La norma vortordo estas SVO, sed la ebleco
marki la plimulton da objektoj permesas konsiderindan gradon de
libereco ĉi-rilate, kaj OSV estas la duaranga sinsekvo. Esperanto
estas prepozicia, kaj atribuaj adjektivoj, numeraloj kaj determinantoj
normale antaǔiras sian substantivon. En vortfarado, modifantoj
normale antaǔiras sian ĉefon. La strukturo de propozicioj
orientiĝas ĉirkaǔ la verbo en Esperanto. Esperanta sintakso montras
konsiderindan liberecon. La lokigo de adjektoj estas malpli strikta
kompare kun la angla kaj la germana, ekzemple.

Ne ekzistas gramatikaj genroj aǔ substantivklasoj en Esperanto.
Pluraleco kaj difiniteco (sed kutime ne nedifiniteco) estas markitaj
en substantivaj epitetoj. Estas konkordo laǔ kazo kaj nombro por
adjektivoj. Verboj posedas ilojn por indiki tenson (prezenca, futura
kaj pasinta), voĉon (aktiva, pasiva, mediala kaj faktitiva) kaj modon
(indikativa, kondicionala kaj volitiva). Kelkaj iloj por indiki
aspekton ankaǔ haveblas, sed ili estas fakultativaj. Verboj indikas
nek personon nek nombron.

Esperanto posedas bone evoluintan ilaron de deriveca morfologio. Tio
kondukas al utila nivelo de leksika ekonomio kiu memorigas pri
kreoloj, sed kiu estas pli sistemeca kaj evoluinta. Literaturaj kaj
sciencaj lingvotavoloj havigas kontraǔan tendencon ĉi-rilate.
En Esperanto evoluis iuj frazeologiaj trajtoj kiuj memorigas pri la
rezultoj de kreoliĝo.

Leksike, la plimulto da eroj deriviĝas de (oni hezitas diri 'estas
kognataj kun') etimoj en la latinidaj lingvoj kaj la klasika latino,
sed ekzistas ankaǔ ĝermanaj, grekaj kaj balto-slavaj elementoj.
En kelkaj kazoj okazis ŝanĝoj al la formoj de iuj radikoj por eviti
koliziojn kun derivecaj morfemoj, aǔ por pli simili al la skriba
formo en la fontolingvo, prefere ol la parola, aǔ simple por
mallongigi la radikon. Estas kelkaj eroj kiuj ne povas esti resenditaj
al evidenta etimo, sed kiuj estas aparte hindeǔropaj. Multaj
derivitaj vortoj tamen estas internaj al Esperanto pro tio ke iliaj
ekvivalentoj en la fontolingvoj ne estas derivitaj.

Esperanto evitas, sed ne malpermesas, plursignifecon. Estas aro da
paronimoj kreitaj per etaj ŝanĝoj al la etimo por distingigi ilin
unu de la alia. Estas eble tamen krei isomerajn formojn per deriveca
morfologio, kiuj povas analiziĝi plurmaniere. Tio estas fonto de
humuro en Esperanto, analoga al vortludoj en lingvoj kiuj posedas pli
evoluintan plursignifecon. Novaj vortoj estas kreataj en Esperanto
laǔ la sama maniero kiel en ĉiu alia vivanta lingvo, per pruntado el
eksterne aǔ per kreado de internaj rimedoj.

Estas iomaj ŝpuroj de diakrona ŝanĝo, grandparte sed ne tute
leksika, kvankam ties rapideco velkis dum lastaj jardekoj. Ŝpuroj de
sinkrona varieco ĉiam estadis sufiĉe malgrandaj.

Esperanto estas, kompreneble, planlingvo. Ĝi estas ege aposteriora,
sed posedas kelkajn skemajn trajtojn. Ĝi estas nuntempe la sola
planlingvo kiu havas evoluintan tutteran lingvan komunumon. (Nur Ido
kaj Volapuk ankaǔ atingis tiun stadion, sed malpli, kaj en la fora
pasinteco, kaj ili nun estas ĉe la sojlo de estingiĝo). Estas
verŝajne ĉirkaǔ 50000 fluaj aktivaj uzantoj ĉe iu ajn tempopunkto,
plus multe pli granda nombro da lernantoj kaj eks-lernantoj. Estas
ankaǔ plurcent denaskaj parolantoj de Esperanto, el kiuj ĉiu estas
dulingva aǔ plurlingva kun aliaj lingvoj.


Plua legado:

La plimulto de literaturo kiu pritraktas Esperanton el lingvistika
vidpunkto estas en Esperanto, inter kiuj notindas:

Wells, John C.: "Lingvistikaj aspektoj de Esperanto", Rotterdam: UEA,
1978.
Kalocsay, Kalman & Warinĝien, Gaston: "Plena analiza gramatiko de
Esperanto" (5a eldono), Rotterdam: UEA, 1985
Warinĝien, Gaston: "Lingvo kaj vivo: Esperantologiaj eseoj",
Rotterdam: UEA, 1989

La superege plej bona verko havebla en la angla estas:

Gledhill, Christopher: "The Grammar of Esperanto: A corpus-based
description" (2a eldono), M?ĉen: Lincom, 2000

Tiuj kiuj interesiĝas pri Esperanto el sociologia perspektivo pli
ol lingvistika trovos eble la jenan verkon interesa, kvankam la
inform-enhavo nun malaktualas iom.

Forster, Peter G.: "The Esperanto Movement", Den Haag: Mouton, 1982